Inhoud nieuwsbrief

Voorwoord
Van de Activiteitencommissie
Hemelse muziek van Himmelsburg
Herinneringen aan Sjostakovitsj
Mahlers beroemde solo voor contrabas
Bijzondere instrumenten in het orkest
De vijl hanteren
Colofon

Headerfoto: Ensemble Himmelsburg. Foto door Bert Visser

Voorwoord

Het is inmiddels november en het cultureel seizoen is al flink op stoom. VriendenNieuws kijkt dan vooruit: naar de Bach-concerten van het Himmelsburg Ensemble binnenkort, maar ook iets verder weg naar grotere en kleinere evenementen van de Activiteitencommissie. En natuurlijk naar nog meer muziek: het programma van eind november met onder andere de Tiende Symfonie van Sjostakovitsj. Ons redactielid en Phion-klarinettiste Léa Hemmerlin voerde een gesprek met Alexej Pevzner, plaatsvervangend concertmeester van Phion. Daarin komen bijzondere herinneringen aan Sjostakovitsj aan bod.

Maar we kijken ook verder vooruit, naar het kerstprogramma en de Eerste Symfonie van Mahler. Erik Olsman, de aanvoerder van de contrabassen, vertelde me hoe dat gaat als je zo’n beroemde solo moet spelen die Mahler aan het begin van het derde deel van deze symfonie schreef. En violiste en redactielid Annemarie van Viegen voegt weer een aflevering toe aan de serie ‘bijzondere instrumenten’: deze keer de fluiten van Carola Ligt.

Veel leesplezier met dit alles!

John Biermans, waarnemend hoofdredacteur

Van de Activiteitencommissie

Vriendenrepetities

We zijn de herfst goed begonnen, met de Vriendenrepetitie in Arnhem. Met ongeveer 30 Vrienden hebben we geluisterd naar een boeiend interview met Lotus de Vries (Altviolist, aanvoerder) en naar het repteren van het orkest voor het programma ‘Maxim Rysanov speelt Prokofjev’.

Op 19 november is de Vriendenrepetitie in Enschede. Het orkest repeteert dan voor het programma ‘Orkest Phion speelt Sjostakovitsj’. Voor dit repetitiebezoek kunt u zich nog tot 17 november hier aanmelden.

Welkom bij educatieconcerten

Vanaf 30 oktober speelt Orkest Phion het schoolconcert Kleine Neptunus. We hebben al een aantal Vrienden mogen begroeten bij zo’n educatief concert. We waren bij alle 7 voorstellingen welkom en het was mooi om te zien hoe de kinderen van de voorstelling hebben genoten, en de Vrienden van de kinderen. Deze voorstelling is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Vrienden.

Wat staat er nog in de planning?

In januari zijn wij welkom bij de try-out van de familievoorstelling ‘Droom!’ in Arnhem. In het vervolg van het nieuwe jaar kunt u aansluiten bij de Vriendenrepetities en de educatievoorstellingen in juni. Een overzicht van de data en aanmeldingsmogelijkheden vindt u op onze activiteitenpagina.

Nieuwe website

Aan de reacties te zien hebben veel Vrienden onze nieuwe website al bekeken en gebruik gemaakt van de mogelijkheid om je direct via de site aan te melden voor een Vriendenactiviteit. Fijn dat u dit doet, dat maakt het voor ons eenvoudiger om de aanmeldingen te verwerken. Als u zich aanmeldt voor de Vriendenactiviteit, krijgt u binnen 3 dagen een bevestiging van uw aanmelding. U vindt al onze activiteiten via deze link.

Kerstactie

De musici in de Activiteitencommissie zijn erg blij met de steun die de Vrienden geven aan Orkest Phion en daarom hebben zij exclusief voor alle Vrienden (en Mecenassen) een speciale Kerstactie:

Speciaal voor onze Vrienden en Mecenassen organiseren we een rondleiding achter de coulissen en over het podium voorafgaand aan twee uitvoeringen van het programma ‘Vier Kerst met Mahler’, op 12 december in Muziekcentrum Enschede en op 20 december in Musis Arnhem.

De rondleiding begint om 19.30 u en duurt ongeveer 20 minuten. Er zijn maximaal 40 plaatsen per avond. U kunt zich tot uiterlijk een week voor het concert opgeven via de knop hieronder. (Ook als u geen concertkaartje heeft, kunt u mee met de rondleiding, maar dan gaat u na afloop van de rondleiding weer weg.)

Nieuwsbrief Orkest Phion

Als Vriend en Mecenas van Orkest Phion ontvangt u ongeveer 7 keer per jaar het VriendenNieuws met daarin berichten over onze activiteiten, extra informatie over de diverse concerten en componisten en over musici van Phion. Maar wist u dat Orkest Phion ook een eigen nieuwsbrief heeft? Daarin leest u het laatste nieuws van Orkest Phion en over de diverse concerten die gespeeld worden, niet alleen in de concertzalen, maar ook op andere locaties.
Ontvangt u deze nieuwsbrief nog niet? U kunt zich hiervoor aanmelden via de website.

Tot slot: bij al onze activiteiten zijn niet alleen de Vrienden welkom, maar ook Mecenassen. Graag tot ziens bij een van onze activiteiten!

Peter van der Neut, voorzitter Activiteitencommissie

Hemelse muziek van Himmelsburg

Himmelsburg was de hofkapel in de Willemsburg, het stadspaleis van hertog Willem Ernst van Weimar. Bach was bij hem in dienst van 1708 tot 1717. Door een brand in 1774 is de kapel volledig verwoest en nooit weer opgebouwd. Maar wij hebben wel de muziek die Bach voor de Himmelsburg gecomponeerd heeft. En onder meer die muziek wordt in onze regio uitgevoerd door het ensemble Himmelsburg.

Zes jaar geleden werd dit ensemble opgericht door musici van de oostelijke tak van Phion, in samenwerking met het Wilminktheater/Muziekcentrum Enschede in de persoon van programmeur Ben Coelman. Het was in de tijd dat door de fusie van ‘Arnhem’ met ‘Enschede’ Phion ontstond. De drijvende kracht achter Himmelsburg was, en is nog steeds, Erik Olsman, aanvoerder van de contrabassisten van Phion, in samenwerking met Ben Coelman en clavecinist Pieter Dirksen.

‘Barokmuziek trekt altijd’, vertelt Erik mij. ‘Toen er indertijd behoefte was bij het Wilminktheater aan een kleiner ensemble om ‘Passie voor Bach’ te realiseren, zijn we daar met een paar musici van het net ontstane Phion op ingesprongen. Deze musici vormen nu nog steeds de kern van Himmelsburg. De clavecinist Pieter Dirksen nam de muzikale leiding op zich. En Carla Leurs werd de vaste vioolsoliste.’

‘Alle musici brachten natuurlijk hun eigen ervaring mee, samen met hun liefde voor muziek van Bach en de barok. Voor mij is die combinatie bovendien vruchtbaar in het Combattimento Consort, waar ik ook in speel. En met de hele groep hebben we inmiddels een avontuurlijke ontdekkingstocht door de barokmuziek gemaakt. Die tocht betrof natuurlijk de muziek zelf, maar ook de strijkstokken en snaren waar we me spelen. Het doel was en is nog steeds om de muziek uit Bachs tijd nu, zo’n 300 jaar later, zo goed mogelijk te laten klinken.’

‘Inmiddels kunnen we, onder de vlag van Phion, jaarlijks een viertal programma’s brengen. We spelen telkens in een kleine bezetting en liefst op plaatsen waar deze muziek het beste tot haar recht komt: kerken dus. In Zwolle is dat het Academiehuis Grote Kerk. En in Enschede en Steenwijk spelen we in de Grote Kerk.’

Het ensemble Himmelsburg speelt op 15 en 16 november respectievelijk in Zwolle (20.00 u.), Enschede (11.00 u.) en Steenwijk (16.00 u). In diezelfde plaatsen zijn er eind januari, eind februari en begin mei ook weer concerten van dit bijzondere barokensemble.

John Biermans

Herinneringen aan Sjostakovitsj

Orkest Phion brengt vanaf 21 november een programma met drie componisten uit de lange Russische muziektraditie ten gehore. Voor de één een inkijkje in een wereld ver van huis waarover we hebben gelezen in de geschiedenisboeken en die we kunnen beleven door de oren van Sjostakovitsj, Prokofjev en Moessorgski. Maar voor sommigen ligt deze muzikale taal veel dichter bij hun eigen verhaal.

Plaatsvervangend concertmeester van Orkest Phion Alexej Pevzner woont sinds zijn 18de in Nederland, maar groeide op in Moskou, waar zijn vader violist was bij het Filharmonisch Orkest. Het lukte zijn vader om tijdens een tournee in Duitsland aan de meegekomen KGB-agenten te ontsnappen en een succesvolle auditie te spelen bij het Limburgs Symfonieorkest, waardoor hij met zijn gezin naar Nederland kon emigreren. Alexej is inmiddels al meer dan 30 jaar verbonden aan Orkest Phion en zijn vader is nog steeds te horen in het Johann Strauss orkest van André Rieu.

‘Mijn vader heeft meerdere keren voor Sjostakovitsj gespeeld en daar heeft hij mooie anekdotes aan overgehouden. Zo speelde zijn orkest eens een werk van Sjostakovitsj onder leiding van Gennady Rozhdestvensky terwijl de componist luisterde in de zaal. Op een gegeven moment vroeg Rozhdestvensky aan Sjostakovitsj of dit het juiste tempo was, waarop de componist bevestigend antwoordde. Waarna de dirigent niet begrijpend reageerde: ‘Maar vorige week werd het in Leningrad (nu Sint-Petersburg) veel langzamer gespeeld!’ Waarop Sjostakovich de iconische woorden uitsprak: “Dat was óók een heel goed tempo”, wat zijn idee bekrachtigde dat goede muziek goed is in ieder tempo.’

Alexej vertelt dat ook de voor velen bekende Nikolai Alexeev (voormalig vaste gastdirigent van het Gelders Orkest) een bijzondere relatie had met Sjostakovitsj’s muziek. ‘Sjostakovitsj heeft veel koralen geschreven die de oorspronkelijk als koordirigent afgestudeerde Alexeev heeft uitgevoerd. Alexeev herkende veel van die melodieën, waar hij dus de tekst van kende, terug in de symfonische werken van Sjostakovitsj.’

Bij Alexej roept de muziek van Sjostakovitsj beelden op van Rusland. ‘Het Rusland van mijn kinderjaren en van Sjostakovitsj was niet hetzelfde, maar Stalin heeft diepe sporen nagelaten en die tijd was nog zeker voelbaar toen ik nog kind was. Mensen van middelbare leeftijd hadden de tijd met Stalin nog meegemaakt en ook ik merkte als kind dat het niet mogelijk was om op school over elk onderwerp grapjes te maken. De angstcultuur om iets verkeerds te zeggen of te doen heerste nog, en dat is voor mij heel herkenbaar in de muziek van Sjostakovitsj.’

Orkest Phion en de Tiende Symfonie van Sjostakovitsj zijn te horen van 21 t/m 30 november.

Léa Hemmerlin, redactielid en klarinettiste

Mahlers beroemde solo voor contrabas

Natuurlijk klinkt in het kerstprogramma van Phion weer muziek van Mahler. En daar zit altijd weer iets heel bijzonders in dat de moeite waard is om in de spotlight te zetten. Dit keer staat onder andere de Eerste Symfonie van Mahler op de lessenaar. Daarin zit, in het begin van het derde deel, een solo voor contrabas. Het is de overbekende melodie van het liedje ‘Vader Jacob’, maar dan in een versie in mineur.

Erik Olsman, aanvoerder van de contrabassen, zal deze solo spelen. Ik vroeg hem wat het betekent voor een musicus om zo’n beroemde solo uit de orkestliteratuur te spelen.

‘Tja, de noten van dat stukje zijn niet zo bijzonder ingewikkeld. En ik weet natuurlijk dat ik dat spelen kan, iets dat trouwens geldt voor alle bassisten van Phion. Maar zo’n solo is toch heel speciaal. Je bent dan alleen, helemaal alleen; zou je het met z’n allen spelen, dan leveren die paar maten veel minder spanning op.’

‘Het zijn uiteindelijk acht maten. Helemaal aan het begin van dat derde deel, speelt eerst de paukenist een solo van twee maten, dus acht paukenslagen. Dan komt mijn inzet voor de contrabas.  Ik moet dan, intonerend op de basnoten van de paukenist, het motiefje van ‘Vader Jacob (in mineur)’ starten. Als je na zes maten bij de voorlaatste maat van het thema bent, herneemt de fagot weer het begin ervan. Er komt een cello bij en even later de bastuba met telkens weer dezelfde melodie. Vervolgens doet ook een klarinet en een hoorn mee en kringelt er een tegenstem van de hobo omheen; dan volgen er meer instrumenten.’

‘Wat je speelt is een treurmars. Dat moet je je realiseren. En dat staat in een tamelijk groot contrast met het slot van het voorgaande tweede deel van de symfonie. Daar gaat het nogal heftig aan toe: in ongeveer de laatste 25 maten wordt daar het tempo en de dynamiek steeds opgevoerd. En van daaruit moet je een sprong maken naar die treurmars. Bij mij gaat mijn hart dan zeker sneller kloppen vanwege de emotie en de spanning die dat allemaal met zich meebrengt. Zeker omdat je natuurlijk wilt dat er absoluut geen ongerechtigheid klinkt als je speelt. Je bent immers de voortrekker van de zich voortslepende melodie van de treurmars die zich herhaalt en later ook weer prominent terugkomt. Het is telkens weer een uitdagend avontuur.’

Het kerstprogramma met onder meer de Eerste van Mahler wordt gespeeld vanaf 12 tot en met 26 december in Enschede, Nijmegen, Utrecht, Zwolle en Arnhem.

John Biermans

Bijzondere instrumenten in het orkest

De fluiten van Carola Ligt

Carola, jij bent al lang in dienst in het orkest. Heb je in die tijd al veel verschillende fluiten bespeeld of ben je trouw aan je eerste liefde?
Dit is pas mijn eerste echte professionele fluit, daar heb ik destijds lang voor gespaard. Eerst had ik een verzilverde fluit, maar die was niet zo heel goed. Ik heb een aantal fluiten geprobeerd, ook verschillende combinaties van kopstuk en body en van verschillende merken. Goede fluiten zoals deze zijn handgemaakt, het kopstuk is van Lafin en komt uit Zwitserland en de body is van Muramatsu uit Japan. Ik speel er nog steeds heel graag op en hoop dat te blijven doen, tenminste tot mijn pensioen!

Hoe lang houdt een dwarsfluit haar waarde?
Professionele fluiten houden hun kwaliteit, maar de kleppen moeten wel af en toe afgesteld en gereviseerd worden.

De meeste mensen kennen alleen een zilveren fluit, die van jou is van roodgoud. Wat is het verschil, behalve natuurlijk de kleur?
De klankkleur was voor mij het belangrijkst. Ik vind hem wat warmer klinken. Ik kan alleen geen make-up op mijn gezicht dragen want het koper in het mondstuk (vermengd met het goud) reageert daarmee en geeft dan een zwarte vlek op mijn huid.

Je speelt ook op een houten dwarsfluit. Heeft een van de twee je voorkeur?
Dat wisselt per programma, ik vind ze allebei mooi. Ik kies wat het beste bij de stijl van de muziek past en kijk ook hoe groot de bezetting van het orkest is. Met de houten fluit kom ik niet boven een groot bezet orkest uit!

Musici spreken vaak liefkozend over het ‘karakter’ van hun instrument: hoe zou je de klank van jouw dwarsfluit omschrijven?
Het is eigenlijk een verlengde van mijn ziel. Het instrument heeft natuurlijk een eigen klank maar het hangt er toch echt vanaf wie erop speelt.De fluiten die nu gemaakt worden zijn iets directer, ze hebben meer toon maar leveren naar mijn mening in aan karakter. Ik moet iets harder werken voor mijn klank maar ik vind mijn ‘oude’ fluit toch fijner.

Wat moet je doen om het instrument te onderhouden?
Qua dagelijks onderhoud valt het wel mee, na het spelen haal ik een doekje erdoor voor het vocht. Als er iets mis is met de kleppen, ga ik naar de reviseur. Een piccolofluit heeft meer onderhoud nodig, want die is van hout en reageert meer op het weer.

Waarom is een moderne piccolo van hout en niet van zilver of goud?
De klank is al best schel en doordringend, als hij van zilver zou zijn nog meer!

Dank je wel Carola!

Annemarie van Viegen, redactielid en violiste

De vijl hanteren

De Romeinse dichter Horatius  – hij leefde in de tijd van keizer Augustus –  schrijft ergens dat het nodig is om actief ‘de vijl te hanteren’ als je iets publiceert. Wij zouden nu zeggen: kijk kritisch naar je publicaties en probeer ze te verbeteren. Voor musici vormt deze gewoonte een belangrijk deel van hun professie: vrijwel dagelijks zijn ze bezig hun spel te verfijnen en te vervolmaken. Dat is de enige manier om op hoog niveau te kunnen musiceren.

In de redactie van VriendenNieuws zijn we er ons eveneens van bewust dat je kritisch moet blijven kijken naar het product dat je maakt. Zo zijn we gewend om scherp naar ons eigen en naar elkaars werk te kijken. Ook is het goed om aan de lezers te vragen dat te doen. En die vraag stellen we u dus nu. Want kritiek kan als resultaat hebben dat minder interessante inhoud van VriendenNieuws vermeden wordt en, wat het mooist is, dat er suggesties gedaan worden die ons handvatten geven om onze publicaties aantrekkelijker te maken.

Wilt u ons helpen met ‘vijlen’ aan ons werk, denkt u dan aan zaken als:
– De lengte van de artikelen
– Het aantal artikelen per editie
– De illustraties erbij
– De frequentie van de edities (nu streven we naar 6 à 7 per seizoen)
– Over welke onderwerpen leest u graag?
– Welke onderwerpen mist u?
– Zijn er artikelen in de afgelopen edities die wel weg hadden kunnen blijven?

Kortom: geef gerust uw mening over het VriendenNieuws. Ook al zijn we, zowel de musici als niet-musici in de redactie, op schrijfgebied vrijwilligers en amateurs: toch streven we ernaar om een zo mooi mogelijk product af te leveren.

Reacties en feedback kunt u sturen naar biermansjohn(@)gmail.com

John Biermans, waarnemend hoofdredacteur

Colofon

Stichting Vrienden van Phion

Leden bestuur:
Marijke van Hees, voorzitter
Marian Louppen, vicevoorzitter, Mecenaatscommissie
Hans Peter Herwig, penningmeester
Jard Baljet, secretaris
Peter van der Neut, Vriendenactiviteiten
Patricia van der Valk, bestuurslid
Lea Hermmerlin, adviseur bestuur
Roelof de Lange, adviseur bestuur
Jacco Post, adviseur bestuur

Leden Activiteitencommissie:
Namens de Vrienden:
Peter van der Neut, voorzitter
Gelly Talsma
John Mens
Frans Veldhuis

Namens de musici:
Eva Bengtsson
Pieternel van Lent

Leden van de Redactie:
Rebecca Fransen (musicus)
Léa Hemmerlin (musicus)
Annejuul Tielens (vriend)
John Biermans (vriend, hoofdredacteur a.i.)
Annemarie van Viegen (musicus)

Mecenaatcommissie:
Machteld van der Meij
Patricia van der Valk
Menno van Duuren (Phion)
Marian Louppen (voorzitter)