VriendenNieuws Maart 2026
Bach, Brahms, jonge musici, orkestcast, activiteiten
Dat brengt deze aflevering van VriendenNieuws u allemaal. Natuurlijk voorop de activiteiten: Peter van der Neut praat u bij over het afgelopen en komende lunchconcert. En over een reis naar Londen waar Orkest Phion, de Nederlandse Reisopera en Consensus Vocalis eind november een uitvoering zullen geven.
U ontmoet ook jonge musici in een aflevering over orkestleden uit het buitenland en over de academisten. Brahms vindt u in twee orkestcasts en her en der in de artikelen.
En tenslotte Bach en zijn Johannes-Passion. Er is een interview met de dirigent, Shunske Sato: een nog onbekend gezicht voor Phion. En als slot een zeer doorwrocht artikel over de Johannes van Toon Ottink, de hoofdredacteur die halverwege vorig jaar zich om gezondheidsredenen moest terugtrekken uit de redactie: het is een soort afscheidsartikel van hem over een stuk dat hij bewondert boven alle andere muziek.
John Biermans, hoofdredacteur a.i.
De Activiteitencommissie
Lunchconcerten
Vrijdag 20 februari hebben we met 40 Vrienden en Mecenassen genoten van de generale repetitie van het Himmelsburgensemble en de aansluitende lunch. Carla Leurs en Pieter Dirksen gaven een mooie toelichting op de wijze van spelen van de muziek van Bach. Klik op de knop onderaan dit kopje voor een korte terugblik.
Vrijdag 26 maart organiseren we eenzelfde activiteit in Arnhem. Voor dit lunchconcert waren slechts 60 kaarten beschikbaar. Maar omdat deze erg snel uitverkocht waren, hebben we dit aantal kunnen uitbreiden naar 90 kaarten. Die zijn allemaal verkocht. Er staan zelfs Vrienden op de wachtlijst. Voor deze Vrienden gaan we proberen alsnog een plaatsje te vinden.
De Commissie is blij met het enthousiasme van de bezoekers en gaat proberen dit volgend seizoen opnieuw te organiseren.
Busreis naar Londen
Nederlandse Reisopera, Orkest Phion en Consensus Vocalis staan met de opera To Die For op zondag 29 november in het London Coliseum! Samen met de Vrienden van de Reisopera willen we een busreis naar deze opera in Londen organiseren: gaat u mee? Naast een mooie ervaring, draagt u zo ook bij aan de financiering van deze productie.
De opera To Die For (Elena Langer) gaat over de existentiële angst van hoofdpersonage Semyon Podsekayev, die hem drijft tot zelfmoord. Maar hij hoopt dat tuba spelen zijn redding is.
Dit mislukt jammerlijk. Precies op dat moment verschijnen meerdere personages die Semyons’ mogelijke zelfmoord willen gebruiken voor hun eigen gerief. Eén van die figuren is een tv-presentator, Ivan Vane. In de tweede akte zien we de realityshow ‘The Naked Truth’, waarbij Semyons’ wens tot zelfmoord – en ieders verlangen om daar financieel van te profiteren – publiekelijk een spel wordt.
Samen met de Vrienden van de Reisopera willen we een busreis naar deze opera in Londen organiseren.
Auditorium English National Opera in Londen
Het voorlopige programma is als volgt:
Wanneer: vrijdag 27 november t/m maandag 30 november
Waarom: Nederlandse Reisopera, Orkest Phion en Consensus Vocalis staan met de opera To Die For op zondag 29 november in het London Coliseum!
- Vrijdag 27 november: reisdag. Per bus van Enschede naar Calais, via Arnhem (opstapplaats). Vanaf daar de ferry naar Dover en vervolgens de bus naar Londen. Dan de aankomst bij het hotel en diner.
- Zaterdag 28 november: dagprogramma, diner, avondvoorstelling in London Coliseum.
- Zondag 29 november: dagprogramma, diner, uitvoering To Die For in London Coliseum.
- Maandag 30 november: terugreis
In de komende maanden wordt dit verder ingevuld en kan ik het definitieve programma bekend maken. Natuurlijk moet er wel voldoende belangstelling zijn voor deze busreis. Daarom vragen wij aan alle Vrienden en Mecenassen die mogelijk interesse hebben in meegaan, dit alvast bij ons aan te geven. U krijgt dan als eerste alle informatie (definitieve programma en kosten) en de mogelijkheid om u definitief aan te melden. U kunt uw interesse doorgeven door een mail te sturen aan vrienden@vriendenvanphion.nl met als onderwerp “Busreis Londen”.
Tot ziens bij onze Activiteiten.
Peter van der Neut, voorzitter Activiteitencommissie
De academisten van Orkest Phion, deel 2
In de vorige nieuwsbrief maakte u al kennis met twee van onze Phion Heersink academisten, altvioliste Celia en hoboïst Darío. Deze keer is het de beurt aan fluitiste Clarisse Feliciano Gomes en violiste Lucia Warren!
De 23-jarige Clarisse komt uit een klein dorpje in de buurt van Lissabon. Toen ze 10 jaar oud was begon ze daar met dwarsfluit spelen. Inmiddels heeft ze een Bachelor- en masterdiploma behaald aan het Conservatorium van Brussel. “Omdat ik astma heb, raadde de dokter mij aan om een blaasinstrument te leren. Ik had toen nog geen idee van het bestaan van andere instrumenten zoals de hobo; het enige blaasinstrument wat ik kende was de dwarsfluit! Dus die keuze was snel gemaakt. En het heeft geholpen: ik heb nooit meer een astma-aanval gehad.”
Lucia studeert aan het Conservatorium van Amsterdam: “Ik zit nu in het 2e jaar van mijn master viool. Oorspronkelijk kom ik uit de buurt van Toronto, in Canada.” Als ik vraag naar een leuk feitje over haarzelf, blijkt Lucia naast muzikaal ook op andere vlakken creatief: “Ik hou van breien, ik maak zowel kleding als kleine dieren!”
Wat was jullie meest memorabele of betekenisvolle moment bij Orkest Phion tot nu toe?
Lucia: “De tiende symfonie van Sjostakovitsj. Het was zo ongelooflijk uitdagend om te spelen, en tegelijkertijd gaf het heel veel voldoening. Elke uitvoering had nog meer vuurwerk!”
Clarisse: “Er waren meerdere fantastische momenten. Van de Nieuwjaarsconcerten heb ik bijvoorbeeld heel veel genoten. Hoewel het programma geen grote symfonie bevatte, merkte ik dat iedereen er heel veel plezier in had: zowel de musici als het publiek. Met z’n allen beleefden we een fijn moment en dat was een heerlijke afsluiting van de feestdagen.”
Clarisse Feliciano Gomes
Hoe is het, zowel muzikaal als persoonlijk, om een heel seizoen onderdeel te zijn van een orkest?
Clarisse: “Het is de eerste keer dat ik zoveel en zo regelmatig met een professioneel orkest speel. Ik hou van de routine, het zorgt ervoor dat ik op koers blijf. In het begin was ik soms zenuwachtig, maar dat wordt elk concert minder. Ik win aan zelfvertrouwen en geniet er meer van. Het is ook heel fijn om een persoonlijke band op te bouwen met de collega’s. Mensen zijn oprecht geïnteresseerd in hoe het met me gaat, ik vind de mensen van Phion leuk!”
Dat beaamt Lucia: “Zowel de musici als de stafmedewerkers van Phion zijn heel aardig en ondersteunen elkaar. Die teamgeest heeft een positieve invloed op de hele muzikale en professionele ervaring en inspireert iedereen om beter te spelen.”
Lucia: “Het is erg interessant en leuk om een heel seizoen deel uit te maken van het orkest. Ik voel me nu meer onderdeel van de vioolsectie dan in het begin. Door zo vaak met dezelfde groep te spelen, merk ik dat ik veel leer over hoe ik beter kan integreren in het geluid van het orkest. Dat is een unieke leerervaring!”
Ook Clarisse merkt het belang van deze ervaring om te leren mengen in de klank van de groep: “Het werk van een tweede fluitist (dat is wat ik vooral bij Phion speel) is heel technisch en precies. Ik speel meestal niet de eerste fluitsolo’s waar je vrijuit over het orkest heen klinkt, maar als tweede heb ik veel geleerd over aanpassen en luisteren. Daarin heeft deze ervaring bij Phion me echt verrijkt, dit zal ik de rest van mijn leven meenemen als ik tweede fluit speel.”
Lucia Warren
Wat zijn jullie plannen voor volgend seizoen en jullie dromen voor de lange termijn?
Lucia: “Deze zomer ga ik afstuderen! Ik heb heel veel zin om te beginnen aan mijn professionele muziekcarrière.”
Clarisse: “Ik hoop dat ik nog steeds regelmatig met professionele orkesten kan spelen, in een soortgelijke academievorm of als freelancer. Ik hou van in orkesten en ensembles spelen. En in de toekomst hoop ik ook een publiek te bereiken dat normaal gesproken niet in contact komt met deze muziek.”
Tot slot: welk muziekstuk raden jullie in het bijzonder aan de Vrienden van Phion aan?
Clarisse: “Ik ben opgegroeid met de Braziliaanse muziek waar mijn ouders graag naar luisterden, vooral Bossa Nova. De muziek van Vinicius de Moraes is zeker een aanrader, ik ken alle details uit m’n hoofd.”
Lucia: “Ik raad het aan om te luisteren naar “Otche Nash” van Nikolay Kedrov, gezongen door het Tenebrae Choir. Dat is zo ongelooflijk mooi.”
Clarisse en Lucia, hartelijk bedankt voor het delen van jullie ervaringen!
De vier academisten zijn onder andere te horen op 21 en 22 maart tijdens het Phion Festival, waar zij als aanvoerders meespelen in de vierde symfonie met Orkest Phion en het ArtEZ Festivalorkest onder leiding van dirigent Joost Smeets.
Léa Iselin-Hemmerlin
Phion Heersink academisten in de orkestbus
Musici uit het buitenland
Alberto Amado Martinez Ruiz, fagottist bij Orkest Phion
In tegenstelling tot onze zorgen over de afkalving van de kunstwereld door bezuinigingen vindt Alberto, fagottist bij Orkest Phion, dat er in Nederland nog steeds een rijke muzikale traditie is met veel mogelijkheden voor een professionele musicus. Hij is in september 2021 vanuit Spanje naar Nederland gekomen om te studeren aan het Conservatorium van Amsterdam bij Simon van Holen, daar heeft hij zijn master afgerond.
Alberto: “Al tijdens mijn studie aan het conservatorium in Amsterdam heb ik flink wat mogelijkheden gekregen om bij orkesten te spelen, zoals bijvoorbeeld het Rotterdam Philharmonisch orkest, Koninklijk Concertgebouworkest, Noord Nederlands Orkest en het Asko|Schönberg ensemble.”
Hoe het allemaal is begonnen
Hij vertelt hoe hij fagot is gaan spelen: “Het is heel bijzonder: het instrument heeft mij gekozen, niet andersom. Toen ik op negenjarige leeftijd bij de plaatselijke muziekschool in Leon, een klein plaatsje in het noorden van Spanje, op zoek ging naar een muziekinstrument, stond daar een instrument met die lange pijp. Dat interesseerde me, want daar zou vast flink veel geluid uit komen. Mijn moeder zag dat ik plezier had in de muziek en bleef mij naar de lessen brengen, dat heeft ze goed gedaan.” Zijn professionele opleiding is hij begonnen aan het Koninklijk Conservatorium van Madrid, bij Francisco Mas Soriano.
Alberto hoopt met de concerten dat luisteraars even hun problemen vergeten en genieten van de muziek. En als er een staande ovatie is na het concert, is dat natuurlijk prachtig!
Alberto Amado Martinez Ruiz
Favoriete gerecht
Als hij af en toe teruggaat naar Spanje eet hij het liefst Cachopo, twee lapjes vlees met kaas en ham ertussen, gepaneerd en dan gebakken.
Phion Festival
U zult Alberto binnenkort ook zien optreden tijdens het Phion Festival. Daar vertelt hij het volgende over:
“Het is een prachtige gelegenheid om deze componist in al zijn facetten te leren kennen, zowel de symfonische werken als de kamermuziek maar ook de solostukken. Ook voor de musici is het interessant dat zij hun muzikaliteit kunnen laten horen in de verschillende samenstellingen.”
“Voor de fagottisten is er in ieder geval een prachtige opening in het tweede deel van pianoconcert no.1 van Brahms: de twee fagotten spelen door elkaar en zorgen voor een prachtig geluid”.
Tot ziens, bij het Phion Festival!
Annejuul Tielens
De OrkestCast
Er zijn weer twee nieuwe afleveringen van De OrkestCast: podcasts gemaakt door altvioliste Marian van den Berg. Eén maakte zij met pianist Ronald Brautigam, over het eerste pianoconcert van Brahms waarin hij binnenkort solist is. En de tweede met musicoloog Kees Wisse over de achtergronden van de muziek van Brahms die op het festival beluisterd kan worden. Tevens bespreekt ze met Kees de rol van de altviool en het symfonieorkest en in het bijzonder in de muziek van Brahms. Deze twee nieuwe afleveringen zijn een mooie informatieve inleiding voor het publiek. Ze kunnen een waardevolle en leuke aanvulling zijn bij het Phion Festival.
Uiteraard zijn ze geheel gratis te beluisteren via alle grote podcastplatformen of via de knoppen hieronder.
Marian van den Berg
Shunske Sato en de Johannes-Passion
Zou er in de laatste dagen van maart iets ‘nieuws’ kunnen gaan groeien voor Phion? Leden van het orkest, samen met het koor Consensus Vocalis, zullen dan de Johannes-Passion van J.S. Bach uitvoeren o.l.v. Shunske Sato.
Sato is een zeer begenadigd violist, die zich met zijn solospel op vrijwel alle terreinen en muziekstijlen kan bewegen. Bovendien is hij Bach-specialist en doorkneed in de barokmuziek door zijn jarenlange verbintenis met de Bachvereniging. Indertijd volgde hij Jos van Veldhoven op als leider van dit gezelschap.
Twee jaar geleden dirigeerde deze laatste nog de Johannes-Passion in Twente, eveneens met Consensus Vocalis en Orkest Phion. Vorige jaar was Jan Willem de Vriend, een goede bekende van de Twentse tak van Phion, er voor de Matthäus-Passion. En nu dus Shunske Sato, de ‘modernste’ van de Nederlandse Bachspecialisten. Maar Sato beperkt zich zeker niet tot alleen de barok, wat trouwens ook voor De Vriend geldt. Sato staat nu voor het eerst voor het orkest.
We hadden een gesprek met elkaar over dit komende concert. Ik vroeg hem hoe dat voor hem aanvoelt, zo’n eerste samenwerking met Phion en Consensus.
“Het belangrijkste is de voorbereiding,” zo vertelde hij. “Dat geldt natuurlijk voor de musici; voor hen is dat ook een vast gegeven aan het begin van elk programma. Voor mij geldt dat bij zo’n eerste samenwerking in des te grotere mate. Door die voorbereiding ontstaat er altijd wel een ‘klik’ met het orkest. En dan zal gaandeweg de repetities blijken welke bijzondere accenten we kunnen geven aan het grootse werk van Bach.”
“Ik weet dat meerdere musici van Phion, onder wie bijvoorbeeld de bassist Erik Olsman, veel ervaring hebben met barokmuziek. En aan de conservatoria – ik weet het zeker van Amsterdam, waar ik zelf les geef – wordt ruim aandacht besteed aan de muziek uit deze periode. Alle jonge musici zijn nu ook bedreven in het spelen van barokmuziek. Dus ook binnen Orkest Phion, waar veel jonge mensen spelen, is die kennis aanwezig.”
“Inmiddels zijn we ook in een periode beland waarin de felle polarisatie van de meningen hoe barok gespeeld moet worden en op welk soort instrumenten, tot rust gekomen is. Er is veel meer aandacht voor de duizenden manieren waarop je muziek, dus ook die van Bach, kunt benaderen. En, om terug te komen op wat ik in het begin zei, door goed voorbereid te starten met een programma, kun je als dirigent met je musici iets laten horen waarin de muziek écht tot zijn recht komt en waarvan de luisteraar kan genieten.”
Zou die voorbereiding straks ook leiden tot meer samenwerking tussen Sato en Orkest Phion? Dat zou een mooie ontwikkeling zijn.
John Biermans
Dirigent Shunske Sato
Over de Johannes-Passion
Op 27, 28 en 29 maart voert Orkest Phion o.l.v. Shunske Sato, samen met het koor Consensus Vocalis en 6 solisten, de Johannes-Passion van Bach uit. Een onwaarschijnlijk meesterwerk, dat ten onrechte nog steeds in de schaduw staat van dat andere meesterwerk, de Matthäus Passion.
De Johannes kent veel overeenkomsten met de Matthäus – recitatieven van Jezus en de Evangelist, koordelen, koralen en aria’s – maar ook grote verschillen. Deze worden vaak veroorzaakt door de twee verschillende lijdensverhalen van beide evangelies. Maar soms betreft het ook compositorische keuzes van Bach. Zo kent de Johannes geen dubbelkorigheid en worden de recitatieven van Jezus niet begeleid door een strijkorkest, maar alleen door continuo (orgel en cello).
Beide lijdensverhalen zijn anders
Beide lijdensverhalen zijn anders: Johannes begint zijn lijdensverhaal in de tuin Gethsemane, zonder het Laatste Avondmaal (Witte Donderdag); Matthäus vertelt dat wel uitgebreid. Dit neemt na het openingskoor 32 nummers in beslag: bij de Johannes zijn het er maar 5.
De Matthäus vertelt het verhaal van de lijdende, menselijke Jezus. Zie het klagende openingskoor, teksten als “Ist’s möglich, so gehe dieser Kelch von mir en Mein Gott, warum hast du mich verlassen?” In de Johannes gaat het om een goddelijke Jezus die weet wat er gaat gebeuren, maar daar niet tegenop ziet. Zie het openingskoor Herr, unser Herscher, zie de manier waarop hij in Gethsemane de Joden tegemoet treedt en er geen Judaskus nodig is, en zijn eenvoudige laatste woorden, zonder emotie: Es ist volbracht.
Toch voegt Bach ook iets in voor die ontbrekende emotie, die misschien reden was voor de mindere populariteit van de Johannes. Op twee plaatsen voegt hij een fragment uit het lijdensverhaal van Matthäus in: nr. 12c, met het immense verdriet van Petrus na zijn derde verloochening en het kraaien van de haan. En nr. 33, het scheuren van het gordijn in de tempel en de aansluitende aardbeving.
Compositorische topprestaties in de Johannes-Passion
Ook de Johannes heeft veel van die voor Bach kenmerkende compositorische topprestaties. Als eerste de tekstuitbeelding. Enkele voorbeelden: in het openingskoor begint welhaast elke zin met “Her”, meestal op een hoge noot. Het navolgende “unser Herrsscher” krijgt een coloratuur van heel veel noten om de betekenis van dat woord te onderstrepen.
Verderop in het openingskoor staat het woord ‘Niedrigkeit’, getoonzet als een bijzonder laag liggend akkoord. De hoogste noot die Jezus zingt staat twee keer in nr. 16 op het woord Reich (mein Reich). De aria voor de alt in nr. 7 vertelt over Stricken; de noten van de beide solo-hobo’s draaien om elkaar heen om dat ‘stricken’ muzikaal uit te beelden.
En in de sopraanaria nr. 9 “Ich folge dir gleichfals” imiteren (= folgen) sopraan en solo-fluiten elkaar voortdurend. En tenslotte: de aria met koor nr. 24 Eilt. Eilt telt in de solo-bas een stortvloed aan snelle noten, waar doorheen het koor (i.c. het volk) in verwarring op steeds onverwachte momenten “Wohin, wohin” vraagt; de bas antwoordt daarop in alle rust: “nach Golgatha”.
Bach gebruikt ook zijn eigennaam, vanzelfsprekend. Het zgn. Bachgetal is 14: de opgetelde letterwaarde van zijn naam: 2+1+3+8 = 14. Het eerste deel van de Johannes kent 14 nummers. In het koordeel 16b wordt het thema op de tekst “Wäre dieser nicht” 14 keer ingezet.
De dramatiek van de Johannes
Bij zijn aanstelling in Leipzig in 1723 kreeg Bach van het kerkbestuur de boodschap mee dat hij geen opera-achtige, theatrale muziek mocht schrijven. En dat heeft hij inderdaad nagelaten. Maar zijn eerste grote werk, de Johannes-Passion uit 1724, bevat zeer veel dramatiek, die zich leent voor een scenische uitvoering.
De Nationale Reisopera heeft in 2011 en nogmaals in 2014 de Johannes-Passion daadwerkelijk als opera uitgevoerd. De meeste dramatiek van de Johannes zit in het tweede deel en vooral in de koordelen. De joden willen Jezus ter dood veroordeeld krijgen en slepen hem voor Pilatus, vertegenwoordiger van het Romeinse gezag. Pilatus kan geen schuld bij hem vinden, en daar wordt het volk steeds kwader over. Bach heeft dat muzikaal vertaald in buitengewoon moeilijke en steeds heftiger stukken voor het koor. Het koor heeft overigens sowieso een belangrijkere plaats in de Johannes dan in de Matthäus.
Nog twee voorbeelden van theatrale stukken: de bas-aria met koor nr. 32 Mein teurer Heiland is een combinatie van twee stukken die ook los van elkaar kunnen worden uitgevoerd (en daarmee zou het totaal 41 nummers bedragen: het tweede Bachgetal, J.S. Bach). En dan de alt-aria nr. 30 Es ist vollbracht: de diepste droefenis wordt onderbroken door een overweldigend “Der Held aus Juda siegt mit Macht”. Schumann schreef hier in zijn bewerking van de Johannes twee trompetten voor!
Structuur van de Johannes Passion
Tenslotte nog iets over de structuur van de Johannes Passion. Al in het eerste deel komen in recitatieven en het koor enkele herhalingen voor: “Wem suchet ihr? Jesum” klinkt twee keer. Die herhalingen bereiken een hoogtepunt in het toch al zo dramatische tweede deel. Eerst lijken de koordelen 16b en 16d al sterk op elkaar. Daarna vormen de koordelen 18b, 21b, 21d, 21f, 23b, 23d, 23f en 25b bijna een palindroom (een ‘heen-en-weer-loper’).
In schema gezet ziet er dat zo uit: a – b – c – d – c – a – b. En precies in het midden staat het koraal nr. 22, Durch dein Gefängnis, eenvoudige noten, gevangen tussen al die dramatiek. De Matthäus kent een kruisvorm, de Johannes heeft (bijna) een palindroom.
En, ondanks al deze compositorische hoogstandjes, bestaat de Johannes uit ongelooflijk mooie muziek – een mooiere melodie dan in het arioso nr. 19, Betrachte met 2 viola d’amores hebt u in uw leven nog niet gehoord – muziek die ook zo mooi is, als u van deze hoogstandjes geen weet hebt.
Ik wens u een gedenkwaardige uitvoering van Bachs Johannes Passion toe.
Toon Ottink
Colofon
Stichting Vrienden van Phion
Leden bestuur:
Marijke van Hees, voorzitter
Marian Louppen, vicevoorzitter, Mecenaatscommissie
Hans Peter Herwig, penningmeester
Jard Baljet, secretaris
Peter van der Neut, Vriendenactiviteiten
Patricia van der Valk, bestuurslid
Lea Hermmerlin, adviseur bestuur
Roelof de Lange, adviseur bestuur
Jacco Post, adviseur bestuur
Leden Activiteitencommissie:
Namens de Vrienden:
Peter van der Neut, voorzitter
Gelly Talsma
John Mens
Frans Veldhuis
Namens de musici:
Eva Bengtsson
Pieternel van Lent
Leden van de Redactie:
Rebecca Fransen (musicus)
Léa Hemmerlin (musicus)
Annejuul Tielens (vriend)
John Biermans (vriend, hoofdredacteur a.i.)
Annemarie van Viegen (musicus)
Mecenaatcommissie:
Machteld van der Meij
Patricia van der Valk
Menno van Duuren (Phion)
Marian Louppen (voorzitter)